"YO, ROBOT”, ISAAC ASIMOV QILLQIRIN PANKAPATA

Iván Apaza-Calle 

Chiqpachansa, jiwas jakawisanxa, panka ullirinakaxa juk’anakakiwa; jupanakaxa, ñasa, kastill aruna ullaña ukhamaraki qillqaña yatipxaraki. Aymar aru tuqitsti juk’anakakiwa ullaña yatipxaraki. Jisa. Uka uñjasisa Jiskht’asiñaspawa ¿Kunatsa markasanxa ukhamapacha?

Maysatxa, kastillan arut pankanakaxa walt’atawa, waranqa waranqanakawa. Qillqirinakasti waranqa waranqanakarakiwa, taqi kasta markata, taqi kasta qillqt’atanaka.

¿Kunatsa kastillan aruna walja pankanaka utjpacha? Qillqirinakawa, ukhamarusa, laka arunak xaqukipiri yaqha aruta aruparu ukhamaruwa lurt’apxi, ukatawa, kastillan aruta walja pankanakaxa utjaraki, chiqpachansa aka tuqitxa walja lup’iwanakaxa utjaraki. Yaqha qillt’awïna ukatuqitxa qillt’asirakini.

Ukhamakipänsa, ukat aksaru uraqinxa, qillqirinakaxa walt’atapi utjixa. Qillqirinakasti kasta kastawa. Yaqhip qillqirinakasti mä pankakiwa qillt’awayapxi. Juan Rulfo qillqiristi mä pankakipï qillt’awayixa: “Pedro Páramo”, ukatsti, “El llano en llamas”. Uka pä qillqatanakakipi mä pankana uñstawayixa, ukatxa janikipi jupaxa juk’ampi qillqawayxitixa. Ukhamarusa Arthur Rimbaud yarawiku waynuchusti, pusi maranxa, jach’a chuyma arunaka qillqt’äna, ukatxa waynuchusti armt’asxarakinwa qillqaña.

Yakhip qillqirinakasti, waljt’at pankanakapï qillqawayapxixa, sutiyt’añaspawa jupanakaru: H. Balzac, Victor Hugo, L. Tolstoi, F. Dostoyepski, Lin Yutang…, waljampinaka. Chiqäsa aka kasta qillqirinakanxa taypinxa, Isaac Asimov, qillqiri xiqhatasiraki, jupasti pusi patak patunka llatunkani (429) pankanakawa nayrapachanxa qillqarakitayna.

Jiwas tuqinxa, Asimov qillqiristi, “Yo, robot” pilikula uñch’ukiña uksäta uñt’atarakiwa. Ukhampacha, pilikula uñch’ukiñanxa janikipi pankjama kipkakitixa, mayjakipi uñstarakixa. Ukaxa janipï suma lurata säña munkitixa, jan ukasti, pilikula uñch’ukiwixa robot yanapirinakäna sarnaqawinakapata qhipurpachana uksatuqitaraki uñch’ukiwinxa uñstaraki.

“Yo, Robot”, Isaac Asimov qillqirin pankapaxa qillt’asiwayiwa 1950 marana. Pankanxa Asimov qillqiristi, qhipur urunakata qillt’araki; kunjams uka qhipurpachanxa robot säta ukanakaxa jaqi taypin jakawinxa jakxapxi, jaqinakaru yanapt’asa kuna irnaqawinakapansa.

Chiqasa, jaqina kuna uñstawinakapaxa, sañäni, pankanaka, qharqhanchunaka, atamirinaka, robot ukanakasa…, suma jaqin jakañatakiwa uñstawayapxi. 

P’iqipatpi uka uñstawinakapaxa mistuwayixa. Robot uka uñstawinakxa, jaqir yanapañatakipï lurasixa. Asimov, qillqiristi, uksatuqitapi amuyt’ixa aka pankanxa, ukhamaraki, amuyt’arakiwa, kunjams aka robot sata yanapirinakaxa jaqinakaru qhipur urunakana apnaqhaspa.

“Yo, robot” pankanxa, llatunka jawarinakapi utxixa; Asimov qillqiristi, sapa mayana, robot yanapirinakana, jaqitaypi uksana sarnaqawipata qillqaraki, ukharusa, jupaxa amuyt’arakiwa, kuna k’ultha, ukhamaraki, ch’allqhuñanakasa qhipur pachanakanxa utjani.

Robot yanapirinakaxa, Asimov qillqiritakixa, janiwa pantañanakaxa utjkiti, jan ukasti, jaqinakawa pantasipxi, yanapirinakasti ukakipi, uka kipkakipi sarapxixa, ñäsa ukhaxa, pantañasa utjakipï.

Jaqinakasti Asimov jupatakixa, pantjanakapï utxixa, janipi chiqakitixa; jaqisti mä patjawa saraki, jan sum apnaqaskiti, ukhampachasa sums amuyt’kiti, ukatapi, jakawipanxa, t’aqhisiñanakaxa sapuru utji, sapuru. Robot yanapirinakapi jaqin jakawipa kunsa walt’ayaspa; jaqinakasti janikipi jallupacha, juyphipacha, lupi urunakäsa suma yatxatkiti, ukhamarusa, qulqi muytawisa sumsa yatkarakiti, jaqi tamanakasa sumsa apnaqaña yatkiti, pachamamana munañaparukiwa nayra pachatpacha jaqixa jaki. Asimov qillqiristi, sarakiwa, jaqi jakañasti robot yanapirinakaru churañaspa.

Susan Calvin robopsicologaxa, “Yo, robot” pankanxa mä jaqinkiriwa; jupasti, walipunipï (sapa jawarinakanxa) robot yanapirinakana irnaqawinakapatxa amuyt’ixa, taqi tuqitapi lup’ikipt’ixa, kunjamsa yanapirinakaxa sarantañäpa, khitis k’ari, kunjamsa lurawinakap apnaqaski…, kunjamsa chiqaru sarantayañäspa, uksa tuqitapi amuyt’ixa. Chiqasa robot yanapirinakaxa―Susan Calvin jupatakixa― jaqinakarupi suma qamt’ayañäpa, yanapt’asa, kuna irnaqawinsa.

Robbie jawarinxa, Asimov qillqirixa, amuyt’arakïwa, kunjamsa, robot yanapirinakaxa jaqinakataki uñisita tukxapxi. Jaqinakapi, ukhamaraki, jaqi tamäsa janikipï robot yanapirinakaruxa munapkitixa. Robbie yanapirixa, mä jatha utanapi jakixa, ukansti, mä jiska lalaru uñjaraki. Luluxa Gloria satawa; paninixa, walipuni anatasipxixa, jisk’a lalasti, jawarinakata uksata Robbiruxa palxayaraki; Gloriana taykapasti janikipï Robbieruxa munkitixa. Robot yanapiriruxa alisnukuña muni. Saparmapi chachaparu, palxayixa Robbie alisnukuñataki, chachapasti ukham ist’asasti janirakipi munkitixa. Jisk’a lalan uñjiripachixaya warmiparu, sarakiwa. Mä uruxa, Robbieruxa alisnukupxiwa. Jisk’a lalaxa uka urutxa, janikipi suma sarnaqxitixa, amukipi, llakitakipi uñjasxixa. Uka uñjasisaxa tatanakapaxa, Robbie thaqhiriwa sarawayapxi. Ukansti, ñäkipi jisk’a lalaxa jiwawayxixa. Robbie yanapirixa jisk’a lalaru yanapt’ixa jan jiwañataki.

Aka jawarinxa, uñjawaysnawa, kunjams robot yanapirinakaxa jaqin amuyunakaparu sarnaqapxi jaqikipkakiwa chuyms usuyasipxi. Ukharjamawa Asimov qillqiristi robot yanapirinakaru amuyt’araki. Mä aruna sañaspawa: Asimov qillqiristi, pankapanxa, robot yanapirinakaru jaqichaña munaraki.

Sapa jawarinakanxa, Asimov qillqirixa, kimsa kamachi tuqinkirita robot yanapirinakana amuyt’araki. 

Chiqpachänsa, jupanakaxa, janiwa jaqinakaru yanqhachaspati, ukharusa, ch’uxña lurapkarakispati. Suma säsina, jupanakaxa jaqinakaru yanapañapa. 

“Yo, robot” pankanxa, robot yanapirinakaxa, kast kastawa. 

Yaqhipanakaxa wali ch’ikhinakapxiwa, yaqhipasti, janiraki. Ch’ikhinakasti, yaqhip jawarinakansti, jaqinakarupi apnaqaña munxapxaraki. ¿kunatsa apnaqaña munxapxi? Jupanakaxa sapxarakiwa: jaqinakaxa janiwa suma amuyt’apkiti, jupanakaxa irnaqawinakanxa pantjasipxiwa; mä robot yanapiristi janiwa pantjaskaspati. Ukhama sasina sapxaraki.  

Isaac Asimov qillqiristi, aka pankampixa ullantirinakaruxa walipunïwa churawayi. Jupasti jichhurunxa mä jach’a qillqiriwa. Inäsa yaqhipanakaxa amuyapchi, ―jiwataxarakisa sasina. Chiqansa jupaxa, pankapana jakaskakiwa. Ullart’añanïya.