YARAWI JAYLLIMPI AYMAR KUTIKIPSTIRINAKANA. (Poesía y canción en aymaras rebeldes. Sobre Nación Rap)

Iván Apaza-Calle

“Jayllisti, jaqinakäna nina ajayupa qhanstayañäpawa”

Ludwin Van. Beethoven

Aka phaxsinakansti, markasänsti, thayakipi purinxixa, qullavinunakasti sapurupï ukhama thayan phust’ata, thayan thaysuta irnaqawinakaparu irnaqiri sarapxixa. Uksata…, aksata sarnaqapxixa; sayt’atakipï mä k’uchuna uñch’ukta, mä k’uchuna lip’iskta. Ukatxa, sartawaraktwa. K’achhata, k’achhata sarnaqta mä usutjama; thakhinsti aljirinakasti qhaturukiwa jawq’apxixa.

 Awkixasti, nayra pachanxa, sitanwa

― Qhatiranakaxa aljañatakiwa ukhama jawq’apxi. 

Sarantaskaktwa. Llakiwa purxatitu, llakt’atakipï sarnaqaskta, ¿kuna llakis purinitü?, ist’apxita: jaqinakapï llakiyituxa, jakawipï llaki mantayituxa, ukhamarusa aymar markasasti janikipi wali sartkitixa; chiqpachansä, yaqhip urunakanxa, jayllinakakipï k’uchiki jakayituxa, yaqhip urunakänxa pankanakakipï wali kusist’ayituxa, ñasä, ukhamapi uka llakinakatxa armt’astxa. Waly ch’amapi sarnaqañaxa, wali ch’amapi sartañaxa; kunasa wali ch’amawa… Suyt’apxäm, armastanwa, sintikipi jakawiru juchañstanxa, jakawinsti, utjarakiwa kuna kusisiñäsa, jayllinakaxa, ukarusa pankanakaxa, ukhamaraki ullañaxa, mä kusisiñapï.     

Sarantaskaktwa, celularansti suma jayllinaka ist’askarktwa, ist’apxam:

“Munat mamita, munat mamita, jumampi sarxañmunta…” ukhama ist’asi; yaqha jayllinsti ist’asirakiwa: “inalmama satawa, inalmama pijchawa, jall ukhamawa,…” jay ukhama ist’asiraki, arunakapasti q’axu lluqallitunakankiwa, ist’asipkakiñani…: munat inalmamita, jumampi saraska, munat inalmamita jumampi sarnaqä” ukhamaraki ist’asi; ¿khiti q’axu waynuchunakasa? ¿khitinakasa ukhama jayllipxi?  

Nayrapachanxa, sañäni 2000-2003, jiwas kasta jaqinakasti, mayat, mayat jiwarapxäna, q’axu lluqallanakaxa uka pachanxa lup’ir jaqxamawa sayt’ata uñch’ukipxäna, sayt’ata muspapxäna; chuymanakapansti chhijuki, chhijuki… ukhama musparapxäna. Raryu ukansti, mä thuru aru ist’asirakinwa, uka jaqisti, jiwas jaqinakatakisti, wali munatanwa, q’aranakatakixa wali uñisitanwa, sutipasti ayllumarkanakana wali aynaqatanwa; chiqpachansä sutipaxa Mallku satanwa. 

Mallkuxa q’aranakaruwa wali saykatawayäna, jani asxarasisa, jani p’inqasisa; jupapi aymar markasaru nayraqataru sarantayänaxa, ukarusti, lup’iwinakapaxa q’axu waynanakaru turkakiptayäna. Uka maranakansti, jiwas masinak q’axu waynanakaxa mä películawa uñch’ukipxäna, ukasti satanwa: “Wilat wilat” (Sangre por sangre). Uka pelikulaxa, ukhamaraki, mallkuna lup’iwinakapaxa walipunipï waynanakan lup’iwinakap p’arxtawayixa.

Uka awqa pachanxa, altupäta markansti, waynanakasti tamata, tamata kamachikunakana parlasipxirina, uka tantachawinakatapï walja tamanakawa mistsuwayi: Wayna Rap, Insane race, Ukhamaw y ke, mc Ceja…, yaqhanakampi. Chiqpachänsa, Wayna Rap jaylliristi, Abraham Bojorquez, yaqha kasta arumpi qalltawayäna; aymar arümpi jayllirïna. Jayllinakapasti wali kust’atapï. “Ch’amakat sartasiri” uka jayllinsti, aymar markasäna amtanakapawa utji, amuyunakapatawa parli, saya, aymar aruta, aymaranakataki jayllinti.

Chiqpachänsa, uka jaylliwinsti, mä q’axu lluqallawa uñstaniräki, sutipaxa Eber Miranda satawa. Uka waynuchupï yaqha tamana uñstarakini; Nación Rap, uksäna. Aka tamanxa, kimsanipi jayllirinakaxa: Eber Miranda, Santiago Condori ukharusa, Tawit Lipan; uka kimsa kollavinunakapi jichhurunakanxa aymar aruta jayllipxi. Jupanakasti, awqa pachanxa (2000-2003) walipunïwa jalanaqapxanaxa, jach’unakarüsa qalas irt’atawa q’urawt’apxïrina.  

Nación Rap jaylli tamaxa, ukä jakawinakatpï, uka uñjasapï, uka jachawinakatpï, uka ch’axwañanakatpï yuriwayapxixa. Saya. Jan ukasti, “Jutir saphinpi” disco sutini ist’apxañani. Ukanxa, tunka pusini jayllinakapaxa aymar arutaw jaylliraki, uka jayllinakansti, jiwas jakawisata arxayapxi, jiwas kasta jaqinakasaru, walipi, chiqanchayïxa, walipi q’aranakatakïxa phiñasixa… ¿kunatsa ukhamä phiñasipxi? Janipi luqhinakapkitixa, jan ukasti, chiqakipi parlasipkixa. Aymar markasaxa nayra pachanakanxa, sunsu pachanakanxa, ch’amak pachanakanxa q’aranakakipi markasaru apnaqapxirinäxa, jichhurusa ukhamaskakiwa. 

Chiqpachänsa yaqhipanakaxa, janiwa ist’aña munapkiti, ¿kunata? Hip hop, rap sutini jayllinakasti, yankinakana jayllinakapawa sapxi, q’aranakana jayllipawa lup’ipxi, jan uka arunakaru, ukhamaraki, lup’iwinakaru yaqapxañanti. Janipï ukhamakitixa, jan ukasti ist’apxañani. Mayampi arxayansma, kunas arxayapxistu, kuna arunakas parli, kuna lup’iwinakäsa arsupxi, kunäsa jayllipxi. Munat jilata, munat kullaka ist’añaspawa, ist’amaya, saya, ist’am, mä yarawiku waynasti akhamawa jayllini: “Wali puniwa ch’amanchasiñani, amuyt’asiñani, mayachht’asiñani/ Pachamama uraqitataki mayachht’asiñani…” Aka arunakansti utjiwa mä amtawi, sañani, yaqha pachanakana jiwas jaqisana amtawipawa amtayistu, ukawa. Uka yarawiku waynasti jichhuruxa ukapi jayllinakampi amtayistu, ¿kunatakisä? Pachamamaru arxatañataki. Aka uraqixa jiwasankipi, ukatawa arxataña wakisi, ukatawa yarawikuxa uka, ukham arunakampi amtistu. Amtañäni sapüru.

 Ukhamapanaya.